تجزیه و ترکیب سوره حمد
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ(1) الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَلَمِينَ(2) الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ(3) مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ(4) إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ إِيَّاكَ نَسْتَعِينُ(5) اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ(6) صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيرِْ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَ لَا الضَّالِّينَ(7).
الف: تجزیه:
«بِسْمِ اللَّهِِ»: «باء»، حرف ابتداء. «اسمٌ» بر وزن حِبرٌ، اسم ثلاثی مجرد. «الله»: در اصل «اَل اِلاه» بود، بعد از آن که همزۀ «اِلاه» را حذف کردند الف و لام را عوض آن قرار داده و بعد لام را در لام ادغام کردند و آن را «الله» خواندند.
بنابراین، «اِلاهٌ» بر وزن فِعالٌ اسم جلاله است و بر غیر خدای متعال گفته نمی شود، الف و لامِ آن هم عوض از همزه است نه تعریف؛ زیرا «الاه» اسم عَلم است و چون خود معرفه است، الف و لام تعریف نمی پذیرد.
«الرّحمنِ الرحیم»: الف و لام در هر دو واژه برای تعریف است. «رحمان» بر وزن «فَعلان» صیغۀ مبالغه، و «رحیم» بر وزن «فعیل» صفت مشبهه است.
«الحمد»: الف ولامِ برای استغراق جمیع افراد جنس و معنای آن شمول افراد حمد و ستایش است و «حَمد» بر وزن فَلس اسم ثلاثی مجرد است.
«لله»: لام حرف جرّ و برای اختصاص است. «ربّ» بر وزن فلسٌ اسم ثلاثی مجرد. «العالمین»: الف و لام برای تعریف است. «عالمین» جمع عالَم، و عالم نیز جمعی است که مفرد از مادۀ خود ندارد.
«مالک» را اگر «مَلِک» بخوانیم بر وزن کَتِفٌ اسم ثلاثی مجرد است، ولی اگر «مالک» بخوانیم اسم فاعل از مادۀ «مَلک یَمِلک» می باشد. «یَوم»: اسم ثلاثی مجرد بر وزن فلسٌ است.
«الدین»: الف ولام آن برای تعریف، و «دین» در اصل «دِون» بر وزن حِبرٌ اسم ثلاثی مجرد بود، واو آن بخاطر کسرۀ دال قلب به یاء شده است.
«إِيَّاكَ»: ضمیر منفصل مخاطب. «نَعْبُدُ»: فعل مضارع، ثلاثی مجرد، متکلم مع الغیر، از مادۀ عَبَدَ، یَعبُدُ، صحیح و سالم. «وَ» حرف استیناف. «نَسْتَعِينُ»: فعل مضارع، متکلم مع الغیر، مادۀ اصلی «عَوَنَ، اجوف واوی، و از باب استفعال؛ اِستَعان، یَستَعینُ».
«اهْدِناَ»: فعل امر از مادۀ «هَدَیَ، یَهدِیُ» و ناقص یایی. «نَا»: ضمیر متصل، متکلم مع الغیر. «الصِّرَاطَ»: الف و لام برای تعریف. «صِراط» بر وزن فِعال اسم ثلاثی مزید فیه.
«الْمُسْتَقِيمَ»: الف و لام تعریف، «مستقیمٌ» اسم فاعل از باب استفعال، از مادۀ «قوم، یقوم» و اجوف واوی. «الَّذِينَ»: از موصولات اسمی، جمع مذکر. «أَنْعَمْتَ»: فعل ماضی، صیغۀ مفرد محاطب از باب اِفعال، مادۀ اصلی«نَعَمَ»، صحیح و سالم.
«عَلَيْهِمْ»: علی: حرف جر، هُم، ضمیر جمع مذکر غایب. «غَيرِْ»: اسم ثلاثی مجرد بر وزن «فلسٌ» «الْمَغْضُوبِ»: الف و لام موصوله، مغضوب، اسم مفعول از مادۀ غضب، صحیح و سالم. «وَ»: حرف عطف. «لَا الضَّالِّينَ»: «لا» حرف نفی. الضالین: الف و لام موصوله، ضالّین، اسم فاعل از مادۀ ضَلَّ، یَضِلُّ و مضاعف.
